EN
Mark học AIObedience to Authority · Stanley Milgram, Đại học Yale
Một người bình thường sẽ làm hại người khác đến đâu, chỉ vì có người mặc áo blouse bảo "cứ tiếp tục"? Câu trả lời hiện nay: xa hơn ta tưởng, nhưng tùy hoàn cảnh rất nhiều, và không hẳn vì "vâng lời".
Người tham gia được bảo đây là nghiên cứu về "ảnh hưởng của hình phạt đến trí nhớ". Thật ra, thứ được đo là chính họ.
Các câu dịch ý từ bài báo năm 1963. Phát hiện bất ngờ (Burger, Girgis và Manning, 2011): lệnh càng thẳng, người ta càng dễ dừng. Thứ giữ họ lại là lý do "vì thí nghiệm".
Nếu nhiều người đi đến cuối vì đoán là không ai bị hại, thì con số 65% đo một thứ khác với "sẵn sàng làm hại người".
10 điều hay được nói về thí nghiệm, đối chiếu với nghiên cứu hiện nay. Bấm từng dòng để xem lý do.
14 sinh viên Yale đoán trung bình 1,2% sẽ đi đến 450V; thực tế là 26 trên 40 người (Milgram, 1963). Các lần làm lại có giới hạn cũng thấy đa số tiếp tục qua 150V: 70% ở Mỹ (Burger, 2009), 90% đi đến nút cao nhất ở Ba Lan (Doliński và cộng sự, 2017).
Trong chính dữ liệu của Milgram, tỉ lệ đi đến 450V dao động từ 2,5% đến 92,5% tùy điều kiện (Haslam, Loughnan và Perry, 2014). Người ra lệnh vắng mặt, người bị hại ở gần, có đồng nghiệp từ chối: đều làm tỉ lệ giảm.
Điều kiện với 40 phụ nữ cũng cho 65% (Milgram, 1974, tổng hợp trong Haslam và cộng sự, 2014). Burger (2009) không thấy khác biệt có ý nghĩa giữa nam và nữ.
65% là một điều kiện. Trung bình 21 điều kiện là 43,6% trên 740 người (Haslam, Loughnan và Perry, 2014). Trong 12 trên 21 điều kiện, phần đông người tham gia dừng trước 450V.
Một phần đáng kể có nghi ngờ. Phân tích lại 656 phiếu hỏi của Milgram cho thấy người tin là thật có khả năng dừng cao gấp khoảng 2,5 lần (Perry, Brannigan, Wanner và Stam, 2020). Vì vậy tỉ lệ "vâng lời" có thể bị thổi lên.
Câu mệnh lệnh trần trụi ("không có lựa chọn") lại khiến người ta dừng (Burger, Girgis và Manning, 2011). Haslam và Reicher đọc lại: người ta tiếp tục khi đồng cảm với mục tiêu của người thí nghiệm. Đây là cách giải thích có cơ sở, chưa phải kết luận cuối.
Burger (2009): 70% tiếp tục qua 150V, so với 82,5% ở điều kiện tương ứng của Milgram, khác biệt không có ý nghĩa thống kê. Nhưng các lần làm lại đều dừng ở 150V vì lý do đạo đức, nên không biết họ sẽ đi đến đâu.
Milgram (1964) báo cáo 84% nói vui vì đã tham gia. Nhưng phiếu hỏi gửi sau nhiều tháng, và Perry (2013) cho thấy nhiều người không được giải thích đầy đủ ngay sau buổi thí nghiệm.
Băng ghi âm trong kho lưu trữ Yale cho thấy người thí nghiệm có lúc đi xa khỏi bốn câu thúc, lặp lại và thêm lời (Perry, 2013). Các điều kiện vì vậy không hoàn toàn so sánh được với nhau.
Milgram tự liên hệ với các tội ác thời Đức Quốc xã. Haslam và Reicher (2012) cho rằng người gây tội ác thật thường chủ động và tin vào việc mình làm, không thụ động "làm theo lệnh". Một phòng thí nghiệm một giờ không thể giải thích hết lịch sử.
Hiện tượng có thật và đáng sợ: người bình thường có thể đi rất xa từng bước nhỏ. Nhưng 65% không phải "bản chất con người", và "vâng lời mù quáng" chưa chắc là lời giải thích đúng.
Bài báo năm 1963 tự mô tả nhiều người tham gia căng thẳng rõ rệt: run, toát mồ hôi, cười gượng. Năm 1964, Diana Baumrind viết trên American Psychologist rằng gây căng thẳng như vậy là không chấp nhận được, và việc lừa dối có thể làm người tham gia mất lòng tin.
Milgram đáp lại cùng năm, dẫn phiếu hỏi: 84% nói vui vì đã tham gia. Gina Perry (2013) sau này nghe lại băng và phỏng vấn người tham gia cũ, cho thấy phần giải thích sau thí nghiệm không đầy đủ như Milgram mô tả.
Các cuộc tranh cãi này góp phần vào quy định hiện đại: hội đồng đạo đức duyệt trước, quyền rút lui bất cứ lúc nào, giải thích đầy đủ ngay sau buổi làm. Vì vậy Burger (2009) phải dừng ở 150V, sàng lọc người dễ tổn thương, và nhắc nhiều lần rằng người tham gia có thể rút lui.
Thí nghiệm không chỉ cho thấy người ta dễ làm theo. Nó còn cho thấy những hoàn cảnh nào giúp người ta dừng. Dùng chính những hoàn cảnh đó.
Mọi con số trong bài, bộ ảnh Facebook và chú thích đều lấy từ các nghiên cứu dưới đây.