Mark ở vũ trụ khác Giải phẫu thất bại kinh doanh #10 · Tài chính · Tiền mã hóa

FTX

FTX Trading Ltd. và Alameda Research · sụp đổ 11/2022 · Bahamas

Chuyện gìsàn giao dịch tiền mã hóa phá sản trong khoảng 9 ngày

Thiệt hại8,7 tỷ USD tài sản khách hàng bị dùng sai

Nguyên nhân gốccùng một nhóm vừa giữ tiền khách, vừa ghi sổ, vừa viết luật

Nguồn chínhTuyên bố của John J. Ray III, đơn kiện SEC, CFTC, hồ sơ tòa SDNY

Nguồn: khoảng 9 ngày tính từ bài CoinDesk 2/11/2022 (nguồn thứ cấp) đến đơn Chapter 11 ngày 11/11/2022; 8,7 tỷ USD: báo cáo tạm thời thứ hai của John J. Ray III (26/6/2023).

Đọc lại trong 1 phút

Tinh hoa

Tiền khách nằm ở quỹ khácTiền khách nạp vào tài khoản ngân hàng của Alameda, quỹ cùng chủ với sàn.

Ghi sổ bằng tayNhân viên Alameda tự ghi có vào sổ của FTX. Khách thấy số dư, tiền thì ở chỗ khác.

Một tài khoản đặc quyềnAlameda được âm số dư, hạn mức gần như vô hạn, không bị tự động thanh lý.

Duyệt chi bằng emojiĐề nghị chi gửi qua chat, người duyệt thả biểu tượng cảm xúc.

Không phải "crypto sập"Giá sập chỉ làm lộ lỗ hổng. Bồi thẩm đoàn kết tội gian lận.

Nguồn: đơn kiện CFTC (12/2022) về tài khoản ngân hàng Alameda và ghi có thủ công; đơn kiện SEC (13/12/2022) về hạn mức, số dư âm, miễn thanh lý; tuyên bố của John J. Ray III (17/11/2022) về emoji; DOJ, bản án US v. Bankman-Fried (2023–2024).

Phần 1

Câu hỏi của vụ án

Một sàn giao dịch gọi được hơn 1,8 tỷ USD vốn từ nhà đầu tư, vì sao sụp trong vài ngày? Không phải vì giá tiền mã hóa giảm, mà vì tiền của khách không nằm ở chỗ khách tưởng, và không có ai độc lập để phát hiện ra điều đó.

Nguồn: thông cáo SEC 2022-219 (hơn 1,8 tỷ USD từ nhà đầu tư cổ phần, từ 5/2019).

2019–2022Hai công ty, một nhóm chủSàn FTX nhận tiền khách. Quỹ Alameda giữ tiền và được đặc quyền trên sàn.

→

2–9/11/2022Tin lộ, khách rútBảng cân đối Alameda bị lộ. Khách đổ xô rút tiền. Tiền không có đủ.

→

11/11/2022Phá sảnNộp đơn Chapter 11. Người từng dọn Enron vào thay.

Phần 2

Chuyện gì đã xảy ra

Lên đỉnh trong ba năm, rơi trong khoảng chín ngày. Mốc lấy từ hồ sơ tòa và cơ quan quản lý; các mốc tháng 11/2022 trước ngày phá sản là nguồn thứ cấp.

Ba năm đi lên, chín ngày đi xuống. Đặc quyền của Alameda có từ cuối 2019, rất lâu trước khi có ai bên ngoài biết.Nguồn: thông cáo SEC 2022-219 (gọi vốn từ 5/2019, hơn 1,8 tỷ USD); đơn kiện CFTC sửa đổi 21/12/2022 (cờ cho phép âm); lời khai của Gary Wang tại tòa 10/2023 (từ cuối 2019, nguồn thứ cấp: Blockworks, Decrypt); mốc 2–9/11/2022 theo dòng thời gian của Blockworks (nguồn thứ cấp).

Từ 5/2019 · Gọi vốnHơn 1,8 tỷ USD từ nhà đầu tư cổ phần, khoảng 1,1 tỷ USD từ khoảng 90 nhà đầu tư Mỹ. Họ mua vì tin FTX có kiểm soát rủi ro phù hợp.

2019–2022 · Hai công ty, một sổTiền pháp định của khách đi vào tài khoản ngân hàng của Alameda. Nhân viên Alameda ghi có bằng tay vào sổ nội bộ FTX.

2/11/2022 · Tin lộCoinDesk đăng bảng cân đối bị lộ của Alameda, phần lớn là token FTT do chính FTX phát hành (nguồn thứ cấp).

6–9/11/2022 · Rút tiền dồn dậpBinance nói sẽ bán FTT, rồi ký thư ý định mua FTX, rồi rút lui sau khi xem sổ sách (nguồn thứ cấp).

11/11/2022 · Chapter 11FTX, Alameda nộp đơn phá sản ở Delaware. Bankman-Fried từ chức. John J. Ray III làm CEO.

17/11/2022 · Tuyên bố của Ray"Chưa bao giờ trong sự nghiệp tôi thấy một sự thất bại hoàn toàn của kiểm soát doanh nghiệp như ở đây."

13/12/2022 · Ba vụ kiện cùng ngàySEC, CFTC kiện; cáo trạng hình sự công bố ở New York.

2/11/2023 và 28/3/2024 · Tòa SDNYBồi thẩm đoàn kết tội 7 tội danh. Án 25 năm tù, tịch thu 11 tỷ USD.

10/2024 · Kế hoạch trả nợTòa phá sản xác nhận: 98% chủ nợ nhận khoảng 119% khoản nợ được chấp nhận, tính theo giá ngày nộp đơn.

12/6/2026 · Phúc thẩmTòa phúc thẩm khu vực 2 giữ nguyên bản án, nhất trí.

Nguồn: thông cáo SEC 2022-219; đơn kiện CFTC (13/12 và 21/12/2022); tuyên bố của Ray (17/11/2022, qua CNBC); thông cáo DOJ về bản án (28/3/2024); kế hoạch Chapter 11 được xác nhận 10/2024 (qua Finance Magnates, nguồn thứ cấp); US v. Bankman-Fried, số 24-961 (Tòa phúc thẩm khu vực 2, 12/6/2026).

Kỳ 1

Chuyện gì đã xảy ra

1,8 tỷ USD vốn9 ngàyChapter 118,7 tỷ USD

Kỳ 2

Vì sao

ai giữ tiềnai ghi sổtài khoản đặc quyềnlời đồn

Kỳ 3

Bài học làm việc

tách quyềnngười đối chiếu độc lậpkhép chuỗi 10 công ty

Phần 3

Vì sao: bốn lớp nguyên nhân

Lớp cấu trúc: người giữ tiền cũng là người ghi sổ

no segregation of dutiesCFTC, 12/2022

Số dư trên màn hình không phải là tiền trong két. Khi người giữ tiền cũng là người ghi sổ, con số trên sổ chỉ đúng khi người đó muốn nó đúng.Nguồn: đơn kiện CFTC (13/12/2022, sửa đổi 21/12/2022): tiền khách nạp vào tài khoản ngân hàng do Alameda kiểm soát, nhân viên Alameda ghi có thủ công vào sổ FTX.

Lớp code: một tài khoản không theo luật chung

allow negative · no auto-liquidationSEC, CFTC

Luật được viết bằng code, và ngoại lệ cũng vậy. Một cờ trong code cho Alameda vay từ tiền của khách mà không ai ngoài nhóm nhỏ biết. Tại tòa, đồng sáng lập Gary Wang khai hạn mức này lên tới 65 tỷ USD.Nguồn: đơn kiện SEC (13/12/2022): hạn mức "gần như không giới hạn", được âm số dư, miễn tự động thanh lý; đơn kiện CFTC sửa đổi (21/12/2022): "allow negative flag", không công bố; 65 tỷ USD: lời khai của Gary Wang ngày 6/10/2023 (nguồn thứ cấp: Blockworks, Decrypt).

Lớp tổ chức: không có sổ sách đáng tin

no controlsRay, 17/11/2022 và 9/4/2023

Duyệt chi bằng emoji

Đề nghị chi gửi qua nền tảng chat, một nhóm người duyệt khác nhau thả biểu tượng cảm xúc (tuyên bố của Ray, 17/11/2022).

Không biết có bao nhiêu tiền

Không kiểm soát tiền mặt tập trung, không có danh sách chính xác các tài khoản ngân hàng và người ký (tuyên bố của Ray).

Tiền công ty, tên cá nhân

Tiền công ty dùng mua nhà ở Bahamas; một số bất động sản đứng tên nhân viên và cố vấn (tuyên bố của Ray, qua CNBC).

Chưa bao giờ trong sự nghiệp tôi thấy một sự thất bại hoàn toàn của kiểm soát doanh nghiệp và sự vắng mặt hoàn toàn của thông tin tài chính đáng tin như ở đây.John J. Ray III, tuyên bố nộp tòa phá sản Delaware, 17/11/2022, Mark dịch. Ray từng chủ trì giai đoạn sau phá sản của Enron.

Nguồn bổ sung: Ray điều trần trước Hạ viện Mỹ ngày 13/12/2022 rằng FTX dùng QuickBooks và chuyển hóa đơn qua chat (nguồn thứ cấp: Fortune); báo cáo tạm thời thứ nhất (9/4/2023) nêu thiếu kiểm soát ở bốn mảng: quản trị, tài chính kế toán, quản lý tài sản số, an ninh mạng.

Lớp động cơ: niềm tin thay cho kiểm tra

trust as a substitute for verificationSEC; Ray, 26/6/2023

Đợt rút tiền là ngòi nổ, không phải thuốc nổ. Nhà đầu tư rót tiền vì tin có kiểm soát, nên không ai bên ngoài hỏi câu "tiền khách đang ở đâu".Nguồn: báo cáo tạm thời thứ hai của Ray (26/6/2023): 8,7 tỷ USD, trên 6,4 tỷ USD tiền pháp định và stablecoin (qua The Block, nguồn thứ cấp); đơn kiện SEC (nhà đầu tư tin FTX có kiểm soát rủi ro phù hợp).

Phần 4

Kiểm chứng: chuyện thật và lời đồn

12 điều hay được kể về FTX, đối chiếu với hồ sơ phá sản, đơn kiện và bản án. Bấm từng dòng để xem lý do.

5 VỮNG

3 THẬN TRỌNG

4 SAI

Ba con số, cùng một hố. Khác nhau vì thời điểm và phạm vi tính. Bài này dùng 8,7 tỷ USD của bên quản lý phá sản khi nói về tài sản khách bị dùng sai.Nguồn: thông cáo CFTC 8644-22 và đơn kiện; báo cáo tạm thời thứ hai của Ray (26/6/2023, qua The Block, nguồn thứ cấp); phát biểu của thẩm phán Kaplan khi tuyên án 28/3/2024 (nguồn thứ cấp).

VỮNGPhiếu chi được duyệt bằng emoji

Tuyên bố của Ray (17/11/2022): đề nghị chi gửi qua nền tảng chat, "một nhóm người giám sát khác nhau" duyệt bằng biểu tượng cảm xúc riêng. Tòa phúc thẩm khu vực 3 (2024) trích lại đoạn này.

VỮNGFTX quản lý tiền bằng QuickBooks

Ray nói trước Hạ viện Mỹ ngày 13/12/2022 (Fortune, nguồn thứ cấp cho câu chữ). Vấn đề không phải phần mềm, mà là không có quy trình kế toán đi kèm.

VỮNGAlameda có hạn mức gần như vô hạn trên FTX

SEC và CFTC dùng chữ "gần như không giới hạn". Gary Wang khai tại tòa con số 65 tỷ USD (nguồn thứ cấp). Các nguồn kể khác nhau về hạn mức ban đầu, nên bài không dùng.

VỮNG"Người dọn Enron nói chưa từng thấy vụ nào tệ như vậy"

Đúng ý: Ray viết "chưa bao giờ trong sự nghiệp" và ông từng chủ trì Enron sau phá sản. Nhưng câu "tệ hơn Enron" là tiêu đề báo chí, không phải nguyên văn của ông.

VỮNGBankman-Fried lĩnh 25 năm tù, kháng cáo thất bại

Kết tội 7 tội danh (2/11/2023); 25 năm tù và tịch thu 11 tỷ USD (28/3/2024). Tòa phúc thẩm khu vực 2 giữ nguyên ngày 12/6/2026, nhất trí, gọi chứng cứ là "vững chắc".

THẬN TRỌNG"Khách được trả hơn 100%, vậy là không ai thiệt"

Kế hoạch trả khoảng 119% cho 98% chủ nợ, nhưng khoản nợ tính bằng USD theo giá ngày 11/11/2022, không theo giá tiền mã hóa về sau. Nhiều chủ nợ phản đối cách tính này, và họ phải chờ hơn hai năm (nguồn thứ cấp: The Block, NBC). Ước tính đầu năm 2024 là 118%.

THẬN TRỌNG"Một mình Bankman-Fried làm, không ai biết"

Tòa kết tội ông là người chỉ đạo. Nhưng CFTC kiện cả Caroline Ellison và Gary Wang; họ nhận tội và làm chứng tại phiên tòa. Wang khai mình viết phần code theo yêu cầu.

Nguồn: CFTC, đơn kiện sửa đổi 21/12/2022; Văn phòng Công tố liên bang SDNY, thông cáo 21/12/2022 về việc Ellison và Wang nhận tội; lời khai của Wang tại phiên tòa (nguồn thứ cấp: báo chí đưa tin phiên tòa 10/2023).

THẬN TRỌNG"Binance cố tình đánh sập FTX"

Việc Binance công khai bán FTT châm ngòi đợt rút tiền (nguồn thứ cấp). Nhưng một sàn giữ đủ tiền khách thì trả được. Động cơ của Binance không phải điều tòa xét trong vụ này.

SAI"Chỉ là crypto sập giá"

Tiền khách bị đưa vào tài khoản Alameda và dùng cho việc của Alameda (CFTC); 8,7 tỷ USD tài sản khách bị dùng sai (báo cáo của Ray, 6/2023). Bồi thẩm đoàn kết tội gian lận, không phải "kinh doanh thua lỗ".

SAI"FTX mất tiền vì bị hack"

Có một vụ rút trái phép thật, nhưng xảy ra đêm 11–12/11/2022, sau khi đã nộp đơn phá sản. Các ước tính số tiền mâu thuẫn nhau (nguồn thứ cấp: Elliptic, Halborn). Lỗ hổng tài sản khách có từ trước.

SAI"Khách hàng mất trắng"

Kế hoạch được tòa xác nhận tháng 10/2024: 98% chủ nợ nhận khoảng 119% khoản nợ được chấp nhận; tài sản để phân phối ước 14,7 đến 16,5 tỷ USD (nguồn thứ cấp). Xem dòng "Thận trọng" ở trên về cách tính.

SAI"Nhà đầu tư lớn đã soát kỹ, nên FTX phải ổn"

SEC: nhà đầu tư mua cổ phần vì tin FTX có kiểm soát rủi ro phù hợp, trong khi đặc quyền của Alameda bị che giấu. Tên tuổi người rót vốn không thay được câu hỏi "ai giữ tiền".

Nguồn: tuyên bố của Ray (17/11/2022); đơn kiện SEC, CFTC (12/2022); thông cáo DOJ (28/3/2024); US v. Bankman-Fried, số 24-961 (2d Cir. 12/6/2026); báo cáo tạm thời thứ hai của Ray (6/2023); kế hoạch Chapter 11 (10/2024); lời khai của Gary Wang (10/2023). Các mục ghi "nguồn thứ cấp" lấy từ báo chí tường thuật.

Phần 5

Đánh giá vụ việc

Điểm là đánh giá của Mark dựa trên các nguồn ở Phần 9, không phải số liệu của một nghiên cứu.

Có thể tránh được

5/5

Cảnh báo có từ trước

3/5

Điều tra minh bạch

5/5

Khách được bù đắp

4/5

Làm đúng sau sụp đổ

Người ngoài vào quản lý ngay, công khai các lỗ hổng
Thu hồi tài sản đủ để trả nợ được chấp nhận
Một phiên tòa công khai, có kháng cáo

Làm chưa đúng

Đặc quyền có từ 2019 mà không ai bên ngoài thấy
Nhà đầu tư rót vốn mà không hỏi ai giữ tiền
Khách nhận theo giá ngày phá sản, sau hơn hai năm

Không phải thị trường giết FTX. Một nhóm người vừa giữ tiền, vừa ghi sổ, vừa viết luật, và không ai đứng giữa để hỏi lại.

Xem thêm: vì sao vụ này giống một vụ ngân hàng cũ hơn là một vụ công nghệ

Bỏ chữ "tiền mã hóa" đi, phần còn lại là một câu chuyện rất cũ: tiền gửi của khách được cho một bên liên quan vay, không có tài sản bảo đảm tương xứng, và chỉ lộ ra khi khách đến rút cùng lúc.

Chính Ray viết rằng nguyên nhân gốc rất quen thuộc: "kiêu ngạo, thiếu năng lực và tham lam". Cái mới là tốc độ và việc mọi đặc quyền nằm gọn trong vài dòng code mà chỉ một nhóm nhỏ được đọc.

Nguồn phần "Xem thêm": báo cáo tạm thời thứ nhất của Ray (9/4/2023), câu "hubris, incompetence, and greed", Mark dịch; phần còn lại là nhận xét của Mark.

Phần 6

Bài học làm việc: tách quyền

Không ai vừa giữ tiền vừa ghi sổ. Áp dụng cho quỹ nhóm, ngân sách quảng cáo, kho hàng, quyền quản trị hệ thống, cả mật khẩu dùng chung.

Ở FTX, cả ba vai đầu nằm trong cùng một nhóm, và vai thứ tư không tồn tại. Alameda giữ tiền khách, nhân viên Alameda ghi vào sổ FTX, và ngoại lệ cho Alameda được viết thẳng vào code.Nguồn: các chỗ hỏng lấy từ đơn kiện CFTC và SEC (12/2022); mô hình bốn vai là đề xuất của Mark.

Hai người cho mỗi khoản tiềnNgười chi không tự ghi sổ. Người ghi sổ không cầm thẻ, không giữ mật khẩu ngân hàng.

Đối chiếu với thứ thậtMỗi tháng, so số trên sổ với sao kê ngân hàng hoặc kho thật. Người đối chiếu không nằm trong nhóm chi.

Ngoại lệ phải nhìn thấy đượcMọi "tài khoản đặc biệt", quyền vượt hạn mức, phải có tên trong danh sách mà người đối chiếu đọc được.

Duyệt có dấu vếtMột biểu tượng cảm xúc trong chat không phải phê duyệt. Phê duyệt cần người, số tiền, lý do, ngày.

Tự kiểm tra trong nhóm mình: 3 câu hỏi, 10 phút

1. Liệt kê 3 thứ quan trọng nhất nhóm đang quản lý: tiền quỹ, ngân sách quảng cáo, kho, tài khoản quản trị.

2. Với mỗi thứ, viết tên: ai giữ, ai ghi, ai đối chiếu. Nếu hai ô có cùng một tên, đó là chỗ cần tách.

3. Hỏi: có ngoại lệ nào chỉ một người biết không? Nếu có, ghi nó ra và đưa cho người đối chiếu.

Phần 7 · Khép chuỗi

10 công ty: thất bại đến từ thị trường hay từ bên trong?

Thị trường đổi là chuyện bình thường. Điều quyết định là bên trong công ty có nhìn thấy, nói ra và hành động kịp không.

Kodak · #1Thị trường đổi sang ảnh số; mảng phim đang hái ra tiền làm giám khảo cho cái mới.

Blockbuster · #6Thị trường đổi sang thuê trực tuyến; chỉ số ngắn hạn thắng dự án dài hạn.

Nokia · #3Điện thoại thông minh đổi luật chơi; tin xấu không lên được tầng trên.

Quibi · #7Sản phẩm không khớp nhu cầu; COVID chỉ là một phần câu chuyện.

Lehman · #8Khủng hoảng nhà đất từ bên ngoài, gặp đòn bẩy và con số "làm đẹp" từ bên trong.

WeWork · #9Câu chuyện hay, kinh tế đơn vị không chịu nổi khi thị trường đổi chiều.

New Coke · #4Đo điều dễ đo thay vì điều khách cần; sửa kịp nên không thành sụp đổ.

Theranos · #2Công nghệ không chạy, và không ai được phép nói "chưa chạy".

Enron · #5Không ai giải thích được tiền đến từ đâu.

FTX · #10Tiền khách không nằm ở chỗ khách tưởng; không ai tách quyền giữ và ghi.

Không công ty nào chết chỉ vì thị trường. Kodak và Blockbuster gặp thay đổi thật, nhưng quyết định bên trong khiến họ chậm. FTX ở đầu bên kia: thị trường chỉ là ngòi nổ.Vị trí trên trục là đánh giá của Mark, dựa trên bài học của từng bài trong chuỗi; không có số liệu mới.

Phần 8

Đọc tiếp

Tuyên bố của John J. Ray III (17/11/2022)Đọc như một danh sách những gì một công ty không được thiếu. Phần mô tả kiểm soát tiền mặt là cốt lõi.

Báo cáo tạm thời thứ nhất và thứ hai của Ray (2023)Báo cáo thứ nhất về lỗi kiểm soát; báo cáo thứ hai về việc trộn lẫn và dùng sai tiền khách.

Đơn kiện của CFTC (sửa đổi 21/12/2022)Mô tả rõ nhất đường đi của tiền khách sang tài khoản Alameda.

Giải phẫu thất bại kinh doanh #05: Enron (2001)Cùng một người dọn dẹp, cùng một câu hỏi: tiền đến từ đâu, và ai kiểm tra?

Cả chuỗi 10 công ty ở markhocai.com/vu-tru-khacĐọc lại từ Kodak đến FTX, xếp theo bài học làm việc.

Phần 9

Nguồn gốc

Ưu tiên hồ sơ tòa án, cơ quan quản lý và bên quản lý phá sản. Nguồn báo chí ghi rõ là nguồn thứ cấp. Ghi chú: trong lúc soạn, các trang gốc không truy cập trực tiếp được, nên nội dung hồ sơ được đối chiếu qua trích dẫn trong thông cáo chính thức và báo chí; nên kiểm lại với văn bản gốc trước khi đăng.

John J. Ray III, Declaration in Support of Chapter 11 Petitions and First Day Pleadings, In re FTX Trading Ltd., Case No. 22-11068 (JTD), Bankr. D. Del., 17/11/2022. restructuring.ra.kroll.com/FTX; trích lại trong In re FTX Trading Ltd. (3d Cir. 2024). findlaw
SEC, SEC v. Samuel Bankman-Fried (SDNY), đơn kiện 13/12/2022; thông cáo 2022-219. sec.gov
CFTC, CFTC v. Bankman-Fried, FTX Trading Ltd. và Alameda Research, đơn kiện 13/12/2022, đơn sửa đổi 21/12/2022; thông cáo 8644-22. cftc.gov · đơn sửa đổi
DOJ, United States v. Samuel Bankman-Fried, S1 22 Cr. 673 (LAK), SDNY: thông cáo về bản án, 28/3/2024. justice.gov
Tòa phúc thẩm khu vực 2, United States v. Bankman-Fried, No. 24-961, 12/6/2026. ca2.uscourts.gov
John J. Ray III, First Interim Report to the Independent Directors on Control Failures at the FTX Exchanges, 9/4/2023, D.I. 1242-1. courtlistener
John J. Ray III, Second Interim Report (trộn lẫn và dùng sai tiền khách tại FTX.com), 26/6/2023; đọc qua The Block (nguồn thứ cấp). theblock.co
Kế hoạch Chapter 11 được xác nhận 10/2024, hiệu lực 3/1/2025; đọc qua Finance Magnates (nguồn thứ cấp). financemagnates.com
Nguồn thứ cấp: Fortune 13/12/2022 (Ray điều trần, QuickBooks); CNBC 17/11/2022 (tuyên bố của Ray); Blockworks và Decrypt 10/2023 (lời khai của Gary Wang); Blockworks, dòng thời gian 2–11/11/2022; The Block 3/2025 (giá ngày nộp đơn); Elliptic và Halborn (vụ rút trái phép 11/2022).