Đại dịch COVID-19

Nguồn: WHO, dòng thời gian COVID-19 (31/12/2019, 10/1/2020); tuyên bố Ủy ban Khẩn cấp 30/1/2020; phát biểu Tổng giám đốc WHO 11/3/2020; Msemburi và cs., Nature 2023 (5,42 và 14,83 triệu, gấp 2,74 lần); Polack và cs., NEJM 2020 (43.548 người, 95%); Baden và cs., NEJM 2021 (30.420 người, 94,1%); 71 và 326 ngày là Mark tính.

Thế giới làm ra vắc xin nhanh chưa từng thấy, vậy vì sao vẫn có gần 15 triệu người chết thêm trong hai năm đầu? Một phần câu trả lời nằm ở những tuần đầu: khi dữ liệu còn thiếu, nhiều nơi chờ chắc chắn rồi mới làm.

Nguồn: WHO 5/5/2022 (14,9 triệu tử vong dư 2020–2021); Hội đồng độc lập, báo cáo 5/2021 (nhiều nước "chờ xem" sau 30/1/2020). Câu trả lời là nhận định của Mark.

Nguồn: WHO, "Archived: WHO Timeline – COVID-19" (2020) (31/12, 1/1, 10/1, 13/1, 22–23/1); thông cáo Moderna 16/3/2020 (11/1, 13/1, 16/3); Li và cs., NEJM 29/1/2020; tuyên bố Ủy ban Khẩn cấp 30/1/2020; phát biểu Tổng giám đốc WHO 11/3/2020; UNESCO (1,6 tỷ người học; qua báo cáo trích lại, nguồn thứ cấp); ILO Monitor 25/1/2021 (8,8%, 255 triệu; qua báo chí, nguồn thứ cấp); thông cáo Pfizer/BioNTech 2/12/2020; WHO 31/12/2020; Msemburi và cs., Nature 2023; WHO 26/11/2021; WHO 5/5/2023 qua UPI và báo chí (nguồn thứ cấp).

Nguồn: tuyên bố Ủy ban Khẩn cấp 30/1/2020; Li và cs., NEJM 2020; Hội đồng độc lập, báo cáo 5/2021 (câu trích qua UN News và Al Jazeera, nguồn thứ cấp); Flaxman và cs., Nature 2020, và phản biện của Soltesz và cs., Nature 2020; ILO Monitor 25/1/2021 (qua báo chí, nguồn thứ cấp); CDC 3/4/2020 (qua NPR, nguồn thứ cấp); WHO, hướng dẫn khẩu trang 6/4/2020 (câu trích qua báo chí, nguồn thứ cấp) và 5/6/2020; Abaluck và cs., Science 2022; thông cáo Moderna 16/3/2020; Polack và cs., NEJM 2020; Baden và cs., NEJM 2021; WHO 31/12/2020.

Phần trên là nhận xét của Mark.

Nguồn: WHO 19/9/2025; WHO 5/5/2022 và Msemburi và cs., Nature 2023; thông cáo Moderna 16/3/2020; thông cáo Pfizer/BioNTech 2/12/2020; Watson và cs., Lancet Infectious Diseases 2022 (14,4 triệu theo số báo cáo, 19,8 triệu theo tử vong dư; không tính Trung Quốc; số qua AP, nguồn thứ cấp).

Nguồn: như ghi trong từng dòng; danh sách đầy đủ ở Phần 9.

Điểm là đánh giá của Mark dựa trên các nguồn ở Phần 9, không phải số liệu của một nghiên cứu.

Nguồn: WHO, dòng thời gian (10/1/2020); thông cáo Moderna (11/1/2020); Msemburi và cs., Nature 2023; Hội đồng độc lập, báo cáo 5/2021 (qua báo chí, nguồn thứ cấp); SAGO 27/6/2025; WHO 19/9/2025.

Trung bình 3/5. Khoa học chạy nhanh hơn bao giờ hết; cái chậm là những quyết định trong lúc chưa chắc chắn, và việc chia sẻ dữ liệu cùng vắc xin giữa các nước.

Phần "Xem thêm" là nhận xét của Mark.

Nguồn: Li và cs., NEJM 2020 (7,4 ngày). Các thói quen là đề xuất của Mark.

1. WHO, "Archived: WHO Timeline – COVID-19" (4/2020) và "Listings of WHO's response to COVID-19" (29/6/2020). who.int · who.int
2. WHO, Tuyên bố cuộc họp thứ hai của Ủy ban Khẩn cấp IHR (2005) về virus corona mới, 30/1/2020. who.int
3. WHO, Phát biểu của Tổng giám đốc tại họp báo 11/3/2020. who.int
4. WHO, "Advice on the use of masks in the context of COVID-19", 6/4/2020 và 5/6/2020; phát biểu Tổng giám đốc 5/6/2020. who.int
5. WHO, "WHO issues its first emergency use validation for a COVID-19 vaccine…", 31/12/2020; "Classification of Omicron (B.1.1.529)", 26/11/2021. who.int · who.int
6. WHO, "14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021", 5/5/2022. who.int
7. Msemburi W. và cs., "The WHO estimates of excess mortality associated with the COVID-19 pandemic", Nature 613 (2023) 130–137. PMC
8. WHO SAGO, "Independent assessment of the origins of SARS-CoV-2" và thông cáo 27/6/2025. who.int
9. WHO, "Amended International Health Regulations enter into force", 19/9/2025; Hiệp định Đại dịch của WHO, WHA78, 20/5/2025. who.int
10. Li Q. và cs., "Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus–Infected Pneumonia", NEJM 382 (2020) 1199–1207. PubMed
11. Polack F. và cs., "Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine", NEJM 383 (2020) 2603–2615; Baden L. và cs., "Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine", NEJM 384 (2021) 403–416.
12. Watson O. và cs., "Global impact of the first year of COVID-19 vaccination", Lancet Infectious Diseases 22 (2022) 1293–1302.
13. Piroth L. và cs., "Comparison of the characteristics, morbidity, and mortality of COVID-19 and seasonal influenza", Lancet Respiratory Medicine 9 (2021) 251–259.
14. Flaxman S. và cs., Nature 584 (2020) 257–261; Soltesz K. và cs., phản biện, Nature 588 (2020) E26–E28.
15. Abaluck J. và cs., "Impact of community masking on COVID-19: A cluster-randomized trial in Bangladesh", Science 375 (2022) eabi9069.
16. CDC, MMWR 71(17), "Provisional Mortality Data, United States, 2021" (2022); "Facts About Estimated Flu Burden"; "Myths and Facts about COVID-19 Vaccines". cdc.gov · cdc.gov
17. Moderna, thông cáo 16/3/2020 (giai đoạn 1 mRNA-1273). sec.gov. Pfizer/BioNTech, thông cáo 2/12/2020 (Anh cấp phép).
18. Nguồn thứ cấp: Hội đồng độc lập về chuẩn bị và ứng phó đại dịch, báo cáo 5/2021 (câu trích qua UN News, Al Jazeera); ILO Monitor ấn bản 7 (qua báo chí); UNESCO (qua báo cáo trích lại); CDC 3/4/2020 (qua NPR, PolitiFact); WHO 6/4/2020 (câu trích qua báo chí); WHO 5/5/2023 (qua UPI, báo chí); bảng theo dõi COVID-19 của WHO (qua Wikipedia); số của Watson và cs. (qua AP); trang "Myths and Facts" của CDC (qua bản đăng lại); Bộ Y tế Phần Lan, DFAT Úc (Hiệp định Đại dịch).